Wszelkie prawa zastrzeżone, zabrania się kopiowania i publikacji fragmentów lub całości bez zgody autorów

Arkadiusz Sokół - Zarys dziejów ziemi jędrzejowskiej do roku 1918    (część 3)

booksPoczątki Jędrzejowa

Najdawniejsze dzieje Jędrzejowa sięgają zamierzchłych czasów. Starożytność tej osady odsłoniły bowiem znaleziska z epoki neolitu i z czasów rzymskich.
Większą stosunkowo rolę regionu Jędrzejowa w rozwoju kultury zamieszkujących tam ludzi można dopiero stwierdzić w okresie rzymskim i we wczesnym średniowieczu. Za istnieniem większego zagęszczenia osadnictwa w najbliższej okolicy Jędrzejowa (Skroniów) w okresie wpływów rzymskich przemawia znalezisko licznych monet rzymskich. Koncentracja ich na tym terenie wskazuje niewątpliwie na przeprowadzanie już wówczas transakcji handlowych z kupcami, może z Imperium Rzymskiego. Trudno jednak stwierdzić ciągłość i liczebność istniejącego tutaj osadnictwa tak przedhistorycznego jak i wczesnohistorycznego. Początki pierwotnej osady targowej - późniejszego Jędrzejowa - zarysowały się już w epoce przedpiastowskiej, choć pierwsze wzmianki o istnieniu tam targu posiadamy dopiero z 1166r. Nie wiemy jednak nic o ilości jarmarków i kiedy się one odbywały.

Trudno też rozstrzygnąć czy Jędrzejów był odrębną miejscowością, istniejącą w pobliżu starej Brzeźnicy, rodowej włości Gryfitów (posiadali tam kościółek), do której sprowadzono w 1140r. cystersów z Morimond we Francji, czy była to jedna i ta sama wieś, która w nieznanych dotąd okolicznościach (brak źródeł), zmieniła swą nazwę z Brzeźnicy na Andrzejów. Przypuszcza się jednak (potwierdza to istnienie drugiego kościółka pod wezwaniem św. Katarzyny w rejonie dzisiejszego Jędrzejowa), że wymienione miejscowości były raczej odrębnymi osadami. Najpewniej jedna z nich stanowiła większą osadę, na co wskazuje relacja, w której czytamy, że założono klasztor w puszczy nadnidziańskiej „in eremo et saltu secreto ab hominibus”, a zatem z dala od większego skupiska ludzkiego, którym był zapewne targowy Jędrzejów.

Trudno też ostatecznie ustalić, kto i kiedy nadał osadzie targowej nazwę Jędrzejów. Jedno jest pewne, że nazwa Jędrzejów (villa Andreovia) wymieniana jest już z okazji nadań książęcych w 1166r., a zatem osada o takiej nazwie istniała już w tym czasie. Przypuszczenia, że Jędrzejów nazwę swą otrzymał od imienia brata św. Bernarda, albo któregoś członka znacznego rodu, zapewne Lisów, osiadłych w tym rejonie i posiadających swe siedziby we Mstyczowie i Jędrzejowie, nie posiadają podstawy źródłowej. Miasto Jędrzejów używało pieczęci „sigilum civitatis Andreoviensis” z umieszczonym na niej herbem Lisów (tarcza ze strzałką dwukrotnie przekreśloną poprzecznie). Pieczęć ta pochodzi z XV/XVI w. i jest to prawdopodobnie herb nadany miastu klasztornemu przez jednego z późniejszych opatów, Jakuba Michowskiego.

Warto również przypomnieć o pieczęci Ottona, opata klasztoru jędrzejowskiego z 1222r. jako jednej z nielicznych pieczęci duchowieństwa polskiego z okresu panowania pierwszych Piastów. Z początkami Brzeźnicy (Jędrzejowa) związany jest nierozerwalnie klasztor cysterski, założony w latach 1140 - 1149, oddziaływujący przez kilka wieków na gospodarczy i kulturalny rozwój miasta. Cystersów sprowadzili do Jędrzejowa dwaj bracia, Jan i Klemens herbu Swieboda czyli Gryf.
W latach 1218 - 1223 w klasztorze jędrzejowskim przebywał, być może pisał kronikę oraz zakończył życie, mistrz Wincenty Kadłubek, biskup krakowski, pierwszy Polak historyk i zapewne pierwszy Polak zakonnik w tym klasztorze. Kadłubek znany jest również jako dyplomata^ gorący patriota i zwolennik chłopów.

Powstanie miasta Jędrzejowa

Z istniejącego we wczesnym średniowieczu targu w obrębie Jędrzejowa niepodobna wywodzić początków miasta, podobnie jak nie można doszukiwać się w tym osiedlu podgrodzia z targiem, gdyż Jędrzejów nigdy nie był grodem, jak np. kasztelański Małogoszcz. Służebne więc miejscowości w okolicy Jędrzejowa, mianowicie Konary, Świątniki, Żerniki może i Kowalów, należy odnieść do grodu w Małogoszczu. Pewnych elementów i cech osiedla typu miejskiego doszukiwać się dopiero można w Jędrzejowie w drugiej połowie XIII w. kiedy osada ta stanowiła już znaczny ośrodek gospodarczy rzemieślniczo - handlowy. Jednym z głównych czynników wpływających wtedy na rozwój życia gospodarczego Jędrzejowa była niewątpliwie działalność cystersów oraz uzyskanie wolności targowych od książąt Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego. Miejscowa ludność targowa zwiększyła się przede wszystkim dzięki kolonistom przybyłym z racji akcji kolonizacyjnej cystersów oraz dzięki napływowi ludzi z okolicznych wsi. Osada skupiała odtąd coraz więcej ludności nierolniczej, a zatem zajmującej się nowymi wyuczonymi specjalnościami rzemieślniczymi. Coraz więcej powstawało warsztatów przemysłowych i placówek handlowych, jak chociażby jatki rzeźnicze, młyny, garncarnie i kuźnie kowalskie. Z biegiem lat Jędrzejów rozwijał się coraz silniej.

Do uzyskania praw miejskich przyczynił się niewątpliwie handlowy charakter osady, rokujący dalszy rozwój Jędrzejowa. W tych warunkach nadanie dla Jędrzejowa przywileju lokacyjnego przez księcia Bolesława Wstydliwego na prośbę opata Jana było zakończeniem i uwieńczeniem od strony prawno-organizacyjnej procesu formowania się w Jędrzejowie miasta. Prawa miejskie otrzymał Jędrzejów od Bolesława Wstydliwego w dniu 16 lutego 1271r. w dokumencie wydanym w Krakowie, a znajdującym się obecnie w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. Z tekstu przywileju wynika, że książę zezwalając na założenie miasta na prawie czynszowym wyraził jednocześnie życzenie, aby miasto Jędrzejów cieszyło się wszelką „wolnością, czyli przyznał mu immunitet. Przywilej lokacyjny zawierał następujące artykuły wolnościowe:

1. Mieszkańcy zostali wyjęci spod jurysdykcji kasztelanów i wojewodów i mieli podlegać jedynie władzy sądowniczej wójta, a ustanowionej według woli opata konwentu cysterskiego.
2. Książę rezerwował sobie sądzenie mieszczan tylko w sprawach zabójstwa, zdrady (państwa) i rozboju.
3. Mieszczanie jędrzejowscy uwolnieni zostali od wypraw wojennych i robocizn przy stawianiu zamków. W wypadku najazdu wroga zobowiązano ich do obrony ojczyzny.

Uwzględniając potrzeby rozwojowe miasta książę zezwalał na włączenie w obręb Jędrzejowa czterech sąsiednich wsi: Laskowa, Sudołu, Łączyna i Cholesyna (Całoszyna), dzisiejszego przedmieścia Jędrzejowa, lub niedalekiej Wolicy. Choć nie znamy pierwszego założyciela miasta ani pierwszego wójta, możemy jednak stwierdzić, że instytucja wójta w Jędrzejowie to zaczątki tamtejszego samorządu miejskiego, odgrywającego znaczną rolę w dziejach miasta.

Prawa miejskie Jędrzejowa były potwierdzane i poszerzane przez wielu monarchów polskich, a mianowicie przez Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełłę, Władysława III, Jana Olbrachta. Po zniszczeniu przywilejów królewskich przez pożar, jaki nawiedził miasto na początku XVI w., a w czasie którego spalił się ratusz miejski i wiele domów mieszczańskich, odnowił je na prośbę ławników jędrzejowskich król Zygmunt I, dokumentem z 1510r. Na podstawie tego przywileju miasto zachowało dawne prawa miejskie i otrzymało 3 jarmarki w roku oraz cotygodniowy targ wyznaczony na każdą sobotę. Dokument ten został następnie potwierdzony w 1533r. przez Zygmunta Augusta, w 1581r. przez Stefana Batorego (zwalniał on mieszczan jędrzejowskich także od podwód), w 1626r. przez Zygmunta III, w 1635r. przez Władysława IV (miasto otrzymało od niego już 4 jarmarki w roku), w 1671r. przez Michała Korybuta (uwolnił on jędrzejowian ponownie od podatku podwodowego, czyli pocztowego), w 1701 przez Augusta II, w 1755r. przez Augusta III (potwierdził on prawo i przywileje dla miasta ujęte w przywileju Batorego), a w 1778r. Stanisław August zatwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Rozwój miasta Jędrzejowa od XIV w. do końca XVIII w.

Otrzymanie prawa miejskiego, a następnie poszerzenie go przez wielu monarchów w ciągu stuleci, stwarzało niewątpliwie dla Jędrzejowa korzystne warunki w rozwijaniu produkcji rzemieślniczej oraz ożywiało znacznie handel w mieście. Jędrzejów stał się odtąd znacznym ośrodkiem wymiany towarowej. Znane są w XVI w. kontakty handlowe Jędrzejowa z Krakowem, dokąd wywożono liczne transporty produktów leśnych (smoła, maź), produkty pochodzenia zwierzęcego oraz produkty pszczelarskie (miód, wosk). Tędy prowadził szlak „solny”, tu była komora celna, notowana po raz pierwszy w 1363r. O rozwoju miasta w XVI w. świadczy najwyraźniej duża ilość rzemieślników, których zgodnie z rejestrem poborowym z 1581r. miasto posiadało 77. Najliczniejszą grupę stanowili wtedy szewcy (20) i piekarze (10). Z innych branż należy wymienić 5    rzeźników, 6 prasołów (wędrownych handlarzy solą), 6 kuśnierzy, po 4 kowali i krawców. W liczbie od 1 - 3 znaleźli się ślusarze, sukiennicy, włókiennicy, miecznicy, kotlarze, bednarze, czapnicy, garncarze oraz 1 balwierz i 1 aptekarz.

Jak już wspomniano, o dużym znaczeniu roli Jędrzejowa, jaką spełniał w ówczesnym życiu kraju świadczą 3 zjazdy szlacheckie w XVI i XVII w., znane jako zjazdy jędrzejowskie.

Rozwój Jędrzejowa jako ośrodka przemysłowego ulegał zahamowaniu na skutek licznych pożarów miasta i ciężkich strat w czasie wojen, zwłaszcza szwedzkich. I tak w 1629r. zanotowano w Jędrzejowie aż 576 ludzi trudniących się rzemiosłem, podczas gdy w 1783r. było już tylko 47 warsztatów rzemieślniczych (pożar miasta w 1715r.), w 1813r. - 56 warsztatów, w tym 21 szewskich i 14 piekarni. W latach 1840 - 51 liczną grupę rzemieślników jędrzejowskich stanowili nadal szewcy.

Rzemieślnicy zorganizowani byli w cechach. W 1845r. należeli do nich szewcy, stolarze, krawcy, murarze, rymarze, tkacze, kotlarze oraz ślusarze i kowale.

W XVIII w. w Jędrzejowie produkowano tkaniny jedwabne, a na początku XIX w. grube sukno. W tym czasie wyrabiano tam także produkty garncarskie.

Na intensywniejszy rozwój miasta w okresie Księstwa Warszawskiego wpłynął fakt ulokowania w Jędrzejowie władz rządowych, tj. podprefektury (miasto zostało siedzibą powiatu), Sądu Policji Poprawczej oraz garnizonu wojskowego. Handlowy charakter miasta, zwłaszcza w XVIII w. i na pocz. XIX w. podkreślają liczne jarmarki i cotygodniowe targi. Walne jarmarki jędrzejowskie (głównie handel końmi), uczyniły wtedy z miasta handlowy ośrodek znany nie tylko w kraju, ale i za granicą.

Omawiając rozwój gospodarczy miasta należy również wspomnieć o znacznej zamożności mieszczan jędrzejowskich. Już w czasie średniowiecznego rozwoju miasta mieszczanie przeznaczali zaoszczędzone pieniądze na zakładanie i utrzymywanie warsztatów rzemieślniczych. Co zamożniejsi zakładali lub kupowali młyny oraz budowali okazałe domy. O zamożności mieszczan w okresie rozwoju miasta świadczy chociażby m. in. fundacja złotej monstrancji przez jedną z mieszczek jędrzejowskich w 1520r. dla miejscowego kościoła farnego, czy ceny (np. 500 złp.) jakie uzyskiwano w XVII w. za sprzedaż domów z ogrodem. O dużej zamożności niektórych mieszczan jędrzejowskich jeszcze w drugiej połowie XVIII w. świadczą zapisy posagowe, wynoszące nawet 1000 złp., jak to miało miejsce w 1774r. w przypadku „sławetnego” Pawła Ciężartowicza.

Wielu obywatelom nie wystarczało bogactwo w postaci wygodnego mieszkania, pięknego ogrodu czy drogiego ubioru. Niektórzy z nich doceniając oświatę nie szczędzili pieniędzy na kształcenie swych synów w rzemiośle (różne branże), w miejscowych szkołach, a nawet i na uniwersytecie krakowskim.

Historyczne budowle Jędrzejowa

Najstarszymi budowlami sakralnymi Jędrzejowa istniejącymi dotychczas i stanowiącymi zabytki architektury są dwa kościoły: bł. Wincentego Kadłubka i św. Trójcy. Historia ich założenia sięga początków XII w. Pierwszy, wzniesiony przez Gryfitów, przebudowany został w okresie zjazdu jędrzejowskiego w 1166r. Kolejnej przebudowie uległ w drugiej połowie XV w. staraniem opata Mikołaja Odrowąża z Rembieszyc oraz w latach 1728 - 54 przez opata Wojciecha Ziemnickiego, po pożarze jaki zniszczył go w 1726r. W wyniku przekształceń z romańskiego nabrał cech gotyckich i barokowych, Następny pożar, jaki nawiedził Jędrzejów w 1800r. spowodował zniszczenie klasztoru. Spaliła się wtedy niezwykle cenna biblioteka z rękopisami św. Bernarda i bł. Wincentego Kadłubka. W 1872r. doszło do zburzenia romańskiego kapitularza, który należał do nielicznych i bardzo cennych pomników budownictwa romańskiego w Polsce. Z kompleksu klasztornego nie dochował się również do naszych czasów XV - wieczny pałac opacki i wspaniały ogród przyklasztorny, założony w XVI w. W czasie I wojny rozebrane zostały także stare wysokie mury z 7 wieżyczkami okalające klasztor. Obok kościoła znajduje się barokowa dzwonnica z płytą upamiętniającą pobyt Kościuszki w klasztorze oraz brama wjazdowa w murze cmentarnym z poł. XVIII w.
W klasztorze jędrzejowskim pochowany jest Wincenty Kadłubek. Znajdują się w nim także jedne z największych organów w Europie, którym ustępują nawet słynne organy w katedrze w Gdańsku - Oliwie.

Obecny kościół św. Trójcy (dawny św. Katarzyny), gotycki w zrębie, pochodzi z pocz. XV w. Uległ przebudowie, najpierw pod koniec XV w., a następnie w poł. XVIII w. i pod koniec XIX w.

b-ziemia 04Życie administracyjno-społeczne Jędrzejowa koncentrowało się przez kilka wieków w ratuszu miejskim, wzniesionym w poł. XV w. przez mieszczan jędrzejowskich na podstawie przywileju, jaki otrzymało miasto od opata Nieustąpa w 1439r. Pierwotny ratusz uległ jednak zniszczeniu w czasie pożaru miasta w 1705r. Odbudował go dopiero ówczesny opat Wojciech Ziemnicki w 1754r. Ratusz jędrzejowski był na owe czasy imponującą budowlą „wspaniałością całe miasto Jędrzejów celujący, wielkim miastom nieporównanie porzomniejszy, najpierwszym równy”. Oryginalna budowa pałacowa czyniła z ratusza unikat w skali krajowej. Jako taki znany był odtąd raczej jako ratusz - zajazd, w którym oprócz urzędu miejskiego znalazły swe pomieszczenie komfortowo urządzone salony dla podróżnych. Cieszył się on powodzeniem, gdyż leżał na szlaku drogowym prowadzącym z Krakowa do Warszawy. Niedługo jednak wpływał na rozwój miasta, przynosząc znaczne dochody i dość krótko zdobił miasto okazałym wyglądem. Niekonserwowany uległ zniszczeniu i rozebrany został w 1822r.

Jednym z najstarszych szpitali w Polsce był szpital (przytułek) w Jędrzejowie prowadzony przez cystersów. W 1790r. w szpitalu jędrzejowskim znajdowało się 10 ubogich chorych osób. Jego tradycje podtrzymywał założony w Jędrzejowie w 1831r. polski szpital wojskowy, w którym znajdowało się około 400 łóżek. Pomieszczenie swe znalazł w budynkach klasztornych. Szpital był urządzony i wyposażony dzięki Komitetowi Opiekuńczemu w Krakowie i ofiarności miejscowych mieszczan m. in. Pawła Łuszczkiewicza i Mateusza Michalskiego, którzy w ciągu kilku dni zobowiązali się wykonać 100 łóżek drewnianych. Liczba chorych w szpitalu wynosiła od 300 - 500. Szpital jędrzejowski dobrze przysłużył się ojczyźnie i zapisał się chwalebnie w historii wojskowego szpitalnictwa w Polsce.

Warto dodać, że w Jędrzejowie istniała od dawna jedna z najstarszych aptek miejskich (wzmianka o aptekarzu z 1581r.), o której wiadomo, że spaliła się w czasie pożaru miasta w 1705r. Odbudowana została przez zapobiegliwego opata Augustyna Wessla w 1712r. Z tego okresu pochodzi znaleziona przypadkowo w klasztorze tablica fundacyjna apteki i jest, jak się zdaje, najstarszym szyldem aptecznym nie tylko w Jędrzejowie, ale i w Polsce.

Stan gospodarczy miasta w XIX w. i na początku XX w.

Upadek miasta, który zarysował się już pod koniec XVIII w., pogłębiła okupacja austriacka. Na skutek zaś skasowania w r. 1819 klasztoru cystersów zniknęła jeszcze jedna instytucja bądź co bądź przyczyniająca się do ożywienia miasta. Czynnikiem podtrzymującym w pewnym stopniu dochody miejskie w tym czasie była głównie produkcja napojów alkoholowych i prawo propinacji gorzałki przez mieszczan. W 1817r. było w Jędrzejowie 17 szynków, a w 1841r. liczba ich wzrosła do 27; wielu mieszczan posiadało nawet browarki. Główne dochody zabezpieczało sobie miasto z opłat jarmarcznego, targowego, wagi i miar, bydłobojni, jatek rzeźniczych, cegielni oraz gruntów miejskich wynoszących 219 morgów 376 prętów i z dzierżawy „polowań” na zwierzynę łowną. Ogólna suma dochodów miejskich w latach 1863 - 68 wynosiła rocznie ok. 3 tys. rubli.

Dawną świetność Jędrzejowa zahamowało całkowicie odebranie miastu praw miejskich w 1869r., a zatem utrata samorządu miejskiego, owocnie pracującego przez kilka wieków. Nastąpił upadek rzemiosła i handlu. Osada przybrała charakter wyraźnie rolniczy. Do tradycji już zaczęło należeć dawne tytułowanie mieszczan „famati”, „honesti”, a nawet „nobiles” i „possesores”, coraz więcej przybywało „kumorników” i biedoty miejskiej.

Rangę gospodarczą Jędrzejowa podniosły w pewnym stopniu wybudowane na przełomie XIX i XX w. zakłady przemysłowe, a mianowicie istniejąca od 1900r. fabryczka narzędzi rolniczych wraz z odlewnią, w której znalazło zatrudnienie ok. 100 osób, fabryka wyrobów metalowych „Metapol”, dzisiejszy „Metaldrut”, browar i słodownia wybudowane w latach 1904 - 1906 oraz młyny parowe, garbarnia, tartaki, cegielnia, olejarnia i kaflarnia. Na rozwój miasta wpłynęła również budowa stacji kolejowej w 1885r. i kolejki wąskotorowej oraz traktu miechowsko - kieleckiego.

Rozwój przestrzenny miasta

Życie miejskie koncentrowało się wokół rynku. Miasto liczyło w początkach swego istnienia ok. 500 ludzi. Zamieszkiwali go w zasadzie rodowici mieszkańcy miasta Jędrzejowa, stąd tyle powtarzających się nazwisk: Łuszczkiewiczów, Długoszów, Blicharskich, Bolechowskich itd.

Większy rozwój przestrzenny miasta nastąpił dopiero na pocz. XX w. Jędrzejów zmienił wtedy kształt ze zbliżonego do czworoboku na podobny do wydłużonego prostokąta. Nie znamy bliżej ilości budynków w średniowiecznym Jędrzejowie, jak również i liczby jego mieszkańców. W tym czasie liczba ich nie sięgała więcej ponad 1000. W 1788r. Jędrzejów liczył 257 domów i 894 mieszkańców, w 1827r. - 185 domów, a w 1861r. - 223 domy, w 1897 już 340 domów. W 1845r. zamieszkiwało w Jędrzejowie 2119 mieszkańców, a w 1867r. 2484 ludzi. Jak się zdaje największą ilość domów miał Jędrzejów przed 1715r., gdyż liczył ich ponad 500.

Jędrzejów był na wskroś polskim miastem, co widoczne jest w nazwiskach o polskim brzmieniu. Także duchowieństwo świeckie i zakonne było polskie. Pierwsi zakonnicy przeważnie cudzoziemcy, głównie pochodzenia francuskiego, czasem niemieckiego, ulegli z czasem asymilacji i włączyli się nieodwracalnie w nurt państwowości i kultury polskiej.

Wielu mieszczan jędrzejowskich brało udział w życiu politycznym kraju. Niektórzy okazali się wybitnymi „ojcami” miasta, jak chociażby długoletni burmistrz Andrzej Długosz, żyjący w XVIII w.

 

Miasta Ziemi Jędrzejowskiej

Małogoszcz

Miejscowość ta należy do najstarszych osad na Ziemi Jędrzejowskiej. Jako gród wczesnośredniowieczny z podgrodziem, znajdujący się na Bocheńcu wymieniony był już w X - XI w. Pierwsze wzmianki istniejącym tam targu pochodzą z 1136r. Małogoszcz był siedzibą kasztelanii małogoskiej, której funkcje administracyjno-wojskowe przejęły na pocz. XIV w. Chęciny. Kiedy Małogoszcz otrzymał prawa miejskie nie ustalono. Opowiadano tylko, że „kiedy Tatarowie miasteczko spaleli, z inszemi pospołu przywilej im zgorzał”. Małogoszcz przeniesiony został na obecne miejsce na prawo czynszowe na podstawie przywileju Władysława Jagiełły, wydanego w Żarnowcu w dniu 1 kwietnia 1408r. Na mocy tego przywileju miasto otrzymało od króla m. in. prawo składu kamieni młyńskich, z którego mieszczanie korzystali do końca XVI w. Do 1599r. miasto posiadało przywilej na 3 jarmarki, co oprócz komory celnej i traktu handlowego, który tamtędy przebiegał przyczyniło się do jego rozwoju gospodarczego. Na rozkwit miasta wpłynęły także nadawane kolejno przez następnych monarchów przywileje. Stąd rozwój rzemiosła w wielu branżach, m. in. szewców, płócienników, kowali, garncarzy, stolarzy i innych zrzeszonych w cechach stworzył zwartą grupę społeczną, która do niedawna jeszcze uważała się za mieszczan.

Mieszczanie, zwłaszcza co zamożniejsi, zasiadali jako ojcowie miasta i ławnicy w miejscowym ratuszu, który obok farnego kościoła dodawał powagi miastu wraz z zabytkowymi kamieniczkami. W XVI w. Małogoszcz utrzymywał kontakty handlowe z Krakowem, dokąd wywożono znaczne ilości smoły i mazi. Wyroby garncarskie, dachówka i płótno znajdowały nabywców na miejscu. W Małogoszczu istniała szkoła parafialna od poł. XV w., z której w ciągu wieków niejeden małogoszczanin udawał się do Krakowa, gdzie kończył studia uniwersyteckie, a niektórzy otrzymywali nawet stopnie doktorskie.

Małogoszcz znany jest z dwu bitew w czasie powstania styczniowego, z których jedna z dnia 24 lutego 1863r. pociągnęła szczególnie duże straty w ludziach (powstańcy i miejscowi mieszkańcy) oraz straty materialne (spalenie miasta). Do upadku miasta oprócz tego przyczyniło się odebranie mu praw miejskich w 1869r. Po II wojnie światowej Małogoszcz rozbudowano. Jego mieszkańcy poza rolnictwem zatrudnienie znajdują w Zakładach Obuwniczych, kamieniołomach i innych gałęziach przemysłu terenowego.

Wodzisław

Wodzisław, zwany pierwotnie Włodzisław, był miastem królewskim za czasów Kazimierza Wielkiego. Kiedy otrzymał prawa miejskie i kto mu je nadał nie wiadomo. Być może, że otrzymał je od Władysława Łokietka. Ustalono natomiast, że na podstawie testamentu królewskiego z dnia 3 listopada 1370r. miasto Wodzisław przeszło wraz z przyległymi wsiami na własność Zbigniewa Przedbora i Pakosława Zadorów, znanych najpierw jako panowie z Brzezia, a później jako Wodzisławscy i Lanckorońscy. Ci ostatni znani byli za czasów Władysława Jagiełły z wielkiej fortuny. W Wodzisławiu zachował się murowany kościół famy z XVII w. fundowany przez Samuela Lanckorońskiego, starostę małogoskiego, odbudowany przez Macieja Lanckorońskiego, wojewodę bracławskiego. W XVI i XVII w. Wodzisław był miastem rzemieślniczo - handlowym, utrzymującym kontakty z Krakowem. W 1680r. liczba rzemieślników wzrosła do 34. W 1867r. miasto liczyło 2946 mieszkańców. W połowie XIX w. była tu fabryczka wyrobu bawełny. W mieście odbywało się 6 jarmarków, które przynosiły mu znaczne dochody. Od XV w. istniała w Wodzisławiu szkoła parafialna, po ukończeniu której wielu mieszkańców studiowało w Krakowie. Z Wodzisławia wywodził się Jan Wodzisławita, profesor Akademii Krakowskiej.

Upadek miasta nastąpił z chwilą odebrania mu praw miejskich. Nie pozostał również ślad z obszernego ratusza, w którym miały swą siedzibę władze miejskie jeszcze w XIX w.

Sobków

Osada ta założona została na polach wsi Nida przez Stanisława Sobka z Sulejowa, starostę małogoskiego w 1563r. na podstawie przywileju wydanego w Piotrkowie przez Zygmunta Augusta. Mieszkańców i nowych osadników król uwolnił od czopowego, zezwolił na odbywanie 2 jarmarków i cotygodniowych targów oraz obdarzył wolnizną na 15 lat. Przywileje miejskie zatwierdził miastu w XVII w. Jan Kazimierz. Z jednego z nich dowiadujemy się o życiu ówczesnych rzemieślników nie tylko w Sobkowie, ale i w innych miastach regionu.

Mimo że w 1726r. miasto otrzymało 12 jarmarków od Augusta II i miało wyznaczone targi na każdą sobotą, nie wpłynęło to jednak na jego rozwój. Rozwój gospodarczy Sobkowa hamowała bieda okolicznej ludności oraz konkurencja pobliskich Chęcin i Jędrzejowa, jako większych ośrodków handlowo-rzemieślniczych. Sobków nosił zawsze charakter małomiasteczkowej, prowincjonalnej osady, zwłaszcza od XIX w., kiedy rzemiosło upadło prawie całkowicie. Odtąd jego mieszkańcy zajmowali się przede wszystkim rolnictwem (poza nielicznymi wyjątkami: garncarze, mącarze i piekarze). Żydzi natomiast trudnili się wyrobem mydła. Miasto było własnością szlachecką, m. in. Wielopolskich i Szaniawskich. Prawa miejskie Sobków utracił w 1869r.

Oksa

Miejscowość ta założona została na prawach miasta przez Mikołaja Reja na podstawie dokumentu z 1554r. Nazwę swą wzięła od herbu Rejów (Oksza). Dla zapewnienia rozwoju miasta osadnicy otrzymali od fundatora liczne działki gruntu, prawo propinacji, prawo karczowania lasu itp. oraz 16 lat wolnizny. Oksa podobnie jak Sobków powstała w wyniku formowania się rynku wewnętrznego, a w związku z tym dzięki wzrostowi wymiany handlowej. Pośrodku obszernego rynku, stanowiącego plac targowy stał ratusz wybudowany przez Andrzeja Reja. W ciągu następnych stuleci Oksa była własnością różnych rodów. Choć miejscowość ta otrzymała prawo targu w drugiej poł. XVIII w.,

Oksa nie nabrała jednak miejskiego charakteru. Mieszkańców wyróżniała od chłopów zaledwie urzędowa ich przynależność (nazywali się chętnie, podobnie jak sobkowianie mieszczanami, lub obywatelami miasta) oraz w pewnym stopniu pozycja gospodarcza.

Oprócz zboru ariańskiego istniała w Oksie przez pewien czas szkoła kalwińska. Oksa znana jest z koncentracji głównych sił powstańczych w 1863r., oraz z bitwy jaką tu stoczył w czasie powstania styczniowego oddział polski z nieprzyjacielem.