Wszelkie prawa zastrzeżone, zabrania się kopiowania i publikacji fragmentów lub całości bez zgody autorów

Jan Naumiuk - Ziemia Jędrzejowska po roku 1918    (część 1)

books

Jan Naumiuk
Ziemia Jędrzejowska po roku 1918

Warunki naturalne w decydujący sposób wpłynęły na ukształtowanie się oblicza gospodarczego Ziemi Jędrzejowskiej, na zajęcia ludności, na jej rozwarstwienie zawodowe i strukturę klasową, na kwestię urbanizacji i inne.

Z konieczności, choćby najskromniej, trzeba tu odwołać się do statystyki. Podstawowe dane dotyczące liczebności mieszkańców zawiera tabelka poniżej.

Ludność powiatu jędrzejowskiego w latach 1921 – 1968

rok powierzchnia
[km2]
ludność
ogółem na 1 km2
1921 1.270 100.300 79
1931 1.277 108.800 85
1946 1.366 110.800 81
1962 1.234 84.800 69
1968 1.233 94.000 75

Wyjaśnienia wymaga gwałtowny spadek liczby mieszkańców w powiecie w latach 1946 - 1962. Nastąpiło to na skutek wielkich migracji ludności w naszym kraju, akcji przesiedleńczej na Ziemie Zachodnie i wielkich przesunięć ludności ze wsi do miast, do zawodów pozarolniczych, a szczególnie do szybko powstających zakładów przemysłowych. Rozwiązywało to wiele problemów, do których jeszcze powrócimy. Trzeba również zaznaczyć, że Ziemia Jędrzejowska pod względem gęstości zaludnienia znajdowała się daleko poniżej przeciętnej w województwie kieleckim, co m. in. świadczyło o słabym procesie urbanizacji. I tak w 1921 roku tylko 11,7% ogółu mieszkańców powiatu stanowiła ludność miejska. Przykładowo w 1968r. ludność miejska w powiecie wynosiła 14,1% ogółu mieszkańców. Sytuacja ta nie uległa większym zmianom do chwili obecnej. Brak zaś głównego czynnika miastotwórczego - przemysłu - określił stan urbanizacji powiatu.

Struktura zawodowa ludności powiatu jędrzejowskiego w procentach

rok rolnictwo przemysł handel    komunikacja    inne zawody
1921 77,4   8,3 6,0 2,6 5,7
1931 76,0 10,7 5,3 2,7 5,4

Jak wynika z powyższej tabeli, przytłaczająca większość ludności w powiecie jędrzejowskim zajmowała się rolnictwem. Powiat miał więc charakter zdecydowanie rolniczy. Struktura agrarna wsi jędrzejowskiej w latach międzywojennych i w pierwszych latach Polski Ludowej, w okresie walki o utrwalenie władzy ludowej, miała ogromny wpływ na postawę polityczną chłopów. Sytuacja ekonomiczna wsi jędrzejowskiej wyjaśnia w znacznym stopniu tendencje anty-obszarnicze rzesz bezrolnych i małorolnych chłopów, nasilenie walki klasowej w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz źródła aktywności i dużej samodzielności jędrzejowskich chłopów w przeprowadzaniu reformy rolnej w 1945 roku.

W 1921 roku na prawie 13,5 tys. gospodarstw wiejskich w powiecie - 15,1% stanowiły gospodarstwa karłowate o obszarze od 0,5 do 2 ha, zaś 61 wielkich majątków obszarniczych, tj. niespełna 0,5% ogółu gospodarstw - zajmowało aż 23% ogólnej powierzchni powiatu. Trzeba zauważyć, że w tym okresie przeważały w Jędrzejowskiem gospodarstwa od 5 do 20 ha (46,3% ogółu gospodarstw) i gospodarstwa drobne od 2 do 5 ha (34,7%). Zmiany w strukturze agrarnej wsi jędrzejowskiej, jakie nastąpiły na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat, obrazuje tabela.

Struktura agrarna wsi jędrzejowskiej w roku 1931 i 1960

rok ogółem gospodarstwa [tys.] w tym gospodarstw o powierzchni [ha]
do 2 2 – 5 5 - 10 10 - 50 50 i więcej nieznanej
1931 13,4
100%
1,8
13,4%
5,5
41,0%
4,3
32,0%
0,9
6,7%
0,05
0,4%
9,0
6,5%
1960 20,2
100%
3,1
15,5%
8,6
42,6%
7,5
37,0%
1,0
4,9%
 

Warto jeszcze wspomnieć, że mimo dość znacznej ilości urodzajnej gleby, wydajność przeciętna z ha w dwudziestoleciu międzywojennym była tu niezbyt wysoka. Dla żyta wynosiła w latach 1924 - 1928 tylko 10,8g.

Odrębne zagadnienie to poziom oświaty ogólnej. Jaskrawo ukazuje go masowe zjawisko analfabetyzmu, które w 1921 roku obejmowało aż 53,8% ogółu mieszkańców Ziemi Jędrzejowskiej. Analfabetyzm stanowił poważny problem nie tylko społeczno-kulturalny i ekonomiczny, ale również polityczny.
Przemysł na omawianym terenie w okresie międzywojennym był słabo rozwinięty i zatrudniał stosunkowo niewielką liczbę mieszkańców. W 1921r. - 638 osób czynnych zawodowo (zaledwie 0,6% ogółu mieszkańców) a w 1931r. - 2050 (1,9%). Były to więc odsetki znikome. Przemysł reprezentowały przede wszystkim zakłady przetwórstwa płodów rolnych, jak młyny, gorzelnie, kaszarnia, browar, słodownia (notabene jedna z największych wówczas w Europie). Istniały również drobne zakłady przemysłu metalowego, jak fabryka łańcuchów i podkówek, wytwórnia łopat oraz tartaki, gipsiarnia, kamieniołomy i wapienniki (w Bukowej Górze) i cegielnie (w Mstyczowie). Większość zakładów przemysłowych było zlokalizowanych w samym Jędrzejowie. Wśród zakładów pracy wyróżniały się wówczas warsztaty naprawcze PKP w Sędziszowie i Jędrzejowie. Należy zauważyć, że przebiegające przez Ziemię Jędrzejowską ważne szlaki komunikacyjne, łączące Warszawę z Krakowem i Dęblin z Zagłębiem Dąbrowskim, wpływały aktywizująco na jej gospodarkę i stwarzały znaczne szanse rozwojowe, które obecnie, w Polsce Ludowej, są coraz bardziej racjonalnie wykorzystywane, podobnie jak i znaczne zasoby miejscowej siły roboczej.

Słabo rozwinięty przed 1939 rokiem przemysł lokalny nastawiony był przede wszystkim na zaspokajanie niezbędnych potrzeb rolniczego powiatu, wskutek czego i szeregi klasy robotniczej były tu nieliczne.

Jędrzejów - jedyne miasto na omawianym terenie - był i pozostaje nadal ośrodkiem niewielkim. Pewne wyobrażenie o jego wielkości daje liczba mieszkańców, która dla poszczególnych lat kształtowała się następująco: 1921r. – 11.740; 1931r. – 12.857; 1939r. – 14.000; 1946 – 10.998; 1950r. – 11.039; 1960r. – 12.741; 1968r. - 13.586 mieszkańców.

W latach II Rzeczypospolitej Jędrzejów to miasto ubogie i zaniedbane, podobnie zresztą jak większość takich ośrodków w Polsce centralnej. Rynek wyłożony był „kocimi łbami”, a wybiegające z niego brudne ulice, prowadziły w pola. Wiosną i jesienią tonęły one w błocie i bajorach, a nocą w gęstych ciemnościach, które tylko wokół rynku z rzadka rozjaśniały lampy naftowe. Miasto po pierwszej wojnie światowej nie posiadało jeszcze oświetlenia elektrycznego. Następnie korzystało z prądu elektrycznego dostarczanego przez młyn „Renoma”. Dopiero w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej doprowadzono do Jędrzejowa z Kielc sieć elektryczną.

Do końca okresu międzywojennego Jędrzejów nie posiadał takich niezbędnych urządzeń komunalnych, jak wodociągi i kanalizacja; wodę czerpano z odkrytych studni, a ścieki z domów wychodziły, wprost na ulice, stwarzając stałą groźbę epidemii. W końcowych latach dwudziestolecia nastąpiła pewna poprawa w dziedzinie gospodarki komunalnej. Przykładem wybudowanie i oddanie do użytku niewielkiego, jedno pawilonowego Szpitala Powiatowego.

Jędrzejów obok funkcji centrum administracji powiatowej spełniał także inne funkcje usługowe wobec ludności bierni Jędrzejowskiej. Drugą po rolnikach co do wielkości grupą mieszkańców miasta byli rzemieślnicy, wśród których liczebnością wyróżniali się szewcy i krawcy. Obok rzemiosła prosperował drobny handel prywatny, reprezentowany przez niewielkie sklepy i kramiki. Cotygodniowe czwartkowe targi tłumnie ściągały mieszkańców z okolicznych wsi, dla których były one nie tylko okazją do sprzedania własnych produktów i zakupienia „miejskich artykułów”, lecz i do spotkań towarzyskich ze znajomymi z sąsiednich wsi. W ten sposób stały się one niezbędnym elementem obyczajowości życia w powiecie. Podobne targi odbywały się również w pobliskim Wodzisławiu, Małogoszczu, Sędziszowie, Oksie i Sobkowie. Spośród nich wyróżniały się targi obuwiem w Małogoszczu, gdzie na potrzeby rynku pracowało wielu szewców chałupników.

Większość zakładów przemysł, powiatu skoncentrowało się w Jędrzejowie. Były to wspomniane już zakłady przetwórstwa płodów rolnych, dwa tartaki, wytwórnia podkówek i niewielka odlewnia, która zbankrutowała w okresie kryzysu w latach 1929 - 1933. Na uwagę zasługują warsztaty kolejowe, które pracowały na potrzeby Wąskotorowej Kolejki Dojazdowej, łączącej Jędrzejów z Pińczowem, Bogorią i Szczucinem. Pracujący w tych warsztatach robotnicy oraz miejscowi kolejarze, dzięki znacznej stabilności swej pracy, wyróżniali się w mieście korzystniejszą sytuacją materialną. Dowodem - wznoszone przez nich domki jednorodzinne i osiedle kolejowe.

Jędrzejów posiadał nieliczną inteligencję. Podstawową jej grupę stanowili urzędnicy administracji powiatowej i miejskiej oraz nauczyciele. Niewielu było przedstawicieli tzw. wolnych zawodów (paru lekarzy, kilku felczerów, aptekarze, weterynarz oraz kilku sędziów i obrońców sądowych). Wśród inteligencji wyróżniali się lekarze społecznicy - dr Feliks Przypkowski, który do historii Jędrzejowa przeszedł również jako twórca muzeum unikalnych zegarów słonecznych oraz dr Ignacy Kwarta - działacz lewicy socjalistycznej, uważany przez miejscowe społeczeństwo za jędrzejowskiego Judyma.

W warunkach masowego analfabetyzmu odziedziczonego w spadku po carskim zaborcy, szczególną rolę do spełnienia miało szkolnictwo podstawowe i średnie. Polonizacja szkół w Jędrzejowie została zapoczątkowana jeszcze podczas okupacji austriacko - węgierskiej. Wówczas to nauczyciele z wielkim entuzjazmem uruchomili prywatne gimnazjum, które początkowo mieściło się w prywatnych lokalach, wynajętych głównie na tzw. Krzywym Kole, a w 1929 roku przeniosło się do własnego gmachu zbudowanego w miejscu, gdzie dawniej stała cerkiew - symbol rusyfikacji, wzniesiony przez władze carskie. Początkowo w podobnych warunkach pracowały trzy szkoły powszechne (męska, żeńska i koedukacyjna). W następnych latach wzniesiono dwa budynki dla tych szkół, poprawiając radykalnie ich warunki lokalowe.

Poważną pozycję w szkolnictwie jędrzejowskim zajmowało Seminarium Nauczycielskie wraz ze szkołą ćwiczeń, które wychowało wielu gorących patriotów, wybitnych pedagogów, naukowców i działaczy społeczno-politycznych, takich jak np. prof. dr Edward Warchałowski - rektor Politechniki Warszawskiej, prof. dr Jan Piotrowski - pracownik naukowy tej samej uczelni, Stanisław Czernik - pisarz, Andrzej Waleron i Kacper Niemirski - znani działacze ludowi, czy Józef Kruk - jędrzejowski komisarz ludowy, zasłużony dla miasta Jędrzejowa.
Słabo rozwinięty przemysł miejscowy nie mógł wchłonąć nadwyżki siły roboczej e wsi obliczonej na 30 - 35 tysięcy osób. Zresztą nieliczna jędrzejowska przemysłowa klasa robotnicza także dotkliwie odczuwała brak pracy. Przykładowo w końcu 1925r. Państwowy Urząd Pośrednictwa Pracy w Jędrzejowie zarejestrował 367 robotników poszukujących zatrudnienia, w 1929 - 209, a w 1933 - 192. Liczby te, rzecz jasna, nie oddają w pełni faktycznych rozmiarów bezrobocia, gdyż nie wszyscy zwolnieni z pracy rejestrowali się w PUPP, a poza tym nie uwzględniają one rodzin bezrobotnych.

Bezrobotni szukali pracy w zakładach Zagłębia Dąbrowskiego oraz w zarobkowej emigracji sezonowej, głównie do Niemiec, i w emigracji stałej, kierującej się m. in. do Francji i krajów obu Ameryk. Ruchami tymi zwłaszcza objęta była wieś jędrzejowska.

Nakreślone w bardzo ogólnych konturach warunki społeczno-ekonomiczne stały się podłożem aktywizacji politycznej mas robotniczo - chłopskich, dążących do przeprowadzenia radykalnej reformy rolnej, utworzenia władzy ludowej i zbudowania ustroju sprawiedliwości społecznej. Dążeniom tym masy pracujące powiatu dały wyraz już u progu drugiej niepodległości, tworząc w maju 1919 roku, pod wpływem doświadczeń Rewolucji Październikowej, własną Radę Delegatów Robotniczych - zalążek władzy ludowej, która domagała się radykalnego rozwiązania nabrzmiałych problemów społeczno-ekonomicznych tego terenu i kraju.

W następnych latach wśród miejscowych robotników przemysłowych i rolnych oraz rzemieślników i biedoty wiejskiej działała Komunistyczna Partia Polski, która utworzyła tu swoją dzielnicę i posiadała komórki w Jędrzejowie, Wodzisławiu i Przyłęku. Obok niej w Jędrzejowskiem aktywną organizację posiadała Polska Partia Socjalistyczna, która miała oparcie głównie wśród miejscowych kolejarzy. Spośród nich żywą działalnością wyróżniali się bracia Antoni i Józef Patrzałkowie oraz maszynista Stanisław Konczewski. Utrzymywali oni stałe kontakty z działaczami socjalistycznymi i Okręgowym Komitetem Robotniczym w Kielcach. W latach trzydziestych uznanym przywódcą miejscowej organizacji socjalistycznej był lewicowy działacz dr Ignacy Kwarta. Od 1935 roku obserwujemy w jej szeregach żywe tendencje jednolitofrontowe i zbliżenie do KPP na platformie walki przeciwko faszyzmowi i groźbie wojny.

W okresie międzywojennym główną jednak rolę w życiu politycznym Ziemi Jędrzejowskiej odgrywały stronnictwa chłopskie o obliczu dość radykalnym. Wpływy ludowców z Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie” i PSL „Piast” oraz skrajnie prawicowej endecji w pierwszych latach II Rzeczypospolitej obrazują wyniki wyborów do Sejmu. W 1919r. „Wyzwolenie” uzyskało w powiecie jędrzejowskim 28 201 głosów, a endecja zaledwie 7 394 głosy; w następnych zaś wyborach w 1922 roku „Wyzwolenie” zdobyło tu już tylko 20 525 głosów, tracąc część swych wyborców na rzecz endecji, która uzyskała 8 808 głosów, i PSL „Piast” (785 głosów). Ten spadek wpływów „Wyzwolenia” spowodowany został umiarkowaną polityką kierownictwa.

W styczniu 1926 roku nastąpił rozłam. Powstało wówczas radykalne Stronnictwo Chłopskie. Jednym z czołowych przywódców SCh był poseł na Sejm, Andrzej Waleron, wychowanek jędrzejowskiego Seminarium Nauczycielskiego. Stronnictwo to w następnych latach pod kierownictwem Walerona zmonopolizowało wpływy w jędrzejowskim ruchu ludowym, co m. in. wykazały ostatnie demokratyczne wybory w Polsce międzywojennej w 1928 roku. Ogniwem łączącym działaczy ludowych z chłopami były przede wszystkim kółka rolnicze oraz różnego rodzaju spółdzielnie i kasy pożyczkowe. Idea kółek rolniczych w Kielecczyźnie najbardziej rozpowszechniła się właśnie w Jędrzejowskiem, gdzie w 1929 roku działało ich aż 56.

Po powstaniu w 1931r. Stronnictwa Ludowego, w skład którego między innymi weszło SCh, Andrzej Waleron został prezesem Zarządu Wojewódzkiego w Kielcach. Powiat zaś jędrzejowski należał do najsilniejszych bastionów tego stronnictwa w woj. kieleckim. Rozwijało się ono tu bardzo dynamicznie: w 1932r. w 12 kołach miało 458 członków, a w 1938r. w 35 kołach już 1213 członków. Dzięki znacznej aktywizacji swych działaczy zdobyło rozległe wpływy wśród miejscowych chłopów oraz podporządkowało sobie działające na wsi organizacje i placówki takie, jak Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych, Towarzystwo Spółdzielni Rolniczo - Handlowej „Wspólna Praca”, kółka rolnicze, koła gospodyń wiejskich, straż pożarną i kasy im. Stefczyka. Poza tym należy podkreślić, że w 1937r. SL w powiecie jędrzejowskim miało na stanowiskach sołtysów 34 swoich członków i 66 sympatyków, co jeszcze bardziej umacniało jego pozycję na wsi. Na młodzież oddziaływało ono poprzez Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, który w 1938 roku liczył 1280 członków i prowadził aktywną działalność kulturalno-oświatową, mającą duże znaczenie ideowo-wychowawcze..

Szerokie oddziaływanie umożliwiało SL-owcom organizację antysanacyjnych akcji w obronie politycznych i ekonomicznych interesów chłopów jędrzejowskich, cierpiących dotkliwie skutki powszechnego kryzysu gospodarczego. Działacze SL poświęcali wiele energii dla zradykalizowania mas wiejskich, podejmując już w 1931 roku agitację na rzecz zorganizowania swoistego strajku chłopskiego, polegającego na bojkotowaniu wszelkich produktów przemysłowych i przerwaniu na krótki okres wymiany towarowej między wsią a miastem, przy jednoczesnym żądaniu obniżenia podatków i opłat targowych.

W drugiej połowie października 1932 roku na zebraniach SL wybierano w powiecie komitety strajkowe, tworzono straże, które miały obsadzić wszystkie drogi i nie dopuścić ani jednego chłopa ze swego terenu na targ i do miasta. W tych przygotowaniach i później w toku strajku w dniach 23 - 30 października 1932 roku w Jędrzejowskiem wybitną rolę odegrała młodzież z „Wici”, która pod wpływem walk politycznych i ekonomicznych ulegała coraz silniejszej radykalizacji. Dzięki tym wysiłkom strajkowało w jędrzejowskim powiecie 50 - 55% chłopów, (według oceny władz policyjnych).

Podobny strajk, lecz o obliczu jeszcze wyraźniej politycznym, zorganizowany pod hasłami przywrócenia demokracji, zmiany polityki zagranicznej i opłacalności produkcji rolnej, odbył się na tym terenie w sierpniu 1937 roku. Jak wspomina ówczesny prezes Zarządu Powiatowego SL, Jan Jaszczykowski „Strajki te były szczegółowo przygotowywane, wszystkie drogi obstawione. 90% rolników zawróciło i ze zbożem przyjechało do domu. Targowica świeciła pustkami.” Za udział w tej akcji został m. in. aresztowany Mieczysław Kwas z Chomentowa, a J. Jaszczykowski (jako prezes ZP SL) otrzymał nakaz aresztu domowego z obowiązkiem systematycznego meldowania się w komendzie policji.
Wobec poważnego rozwarcia się nożyc cen artykułów rolnych i artykułów przemysłowych oraz nieopłacalności produkcji rolnej chłopów - zaczęto palić sterty zboża na polach obszarniczych, aby podnieść dochody drobnych producentów, którzy nie wytrzymywali konkurencji folwarków. Te incydenty miały wyraźne, ostrze klasowe.

W toku walki z sanacyjną dyktaturą i nędzą mas następowało zbliżenie ludowców, socjalistów i komunistów, czego wyrazem było uczestnictwo SL-owców w obchodach 1 Maja w 1936 i 1937 roku w Jędrzejowie i udział delegacji robotniczych reprezentujących KPP, PPS, OM TUR i klasowe związki zawodowe w obchodach święta ludowego. Zbliżenie to miało poważne znaczenie dla dalszych walk sił lewicy na tym terenie o przeobrażenie stosunków społecznych i politycznych, w tym i dla walk o narodowe i społeczne wyzwolenie w latach okupacji hitlerowskiej.

W pierwszych dniach września 1939 roku Ziemia Jędrzejowska silnie przeżyła ataki lotnictwa niemieckiego, które zbombardowało stację kolejową w Jędrzejowie i pociągi pełne cywilnej ludności. Zginęło wówczas około 150 ludzi, a wielu zostało rannych. W dniu 4 września zmotoryzowane kolumny Wehrmachtu zajęły Jędrzejów. Rozpoczął się nowy, tragiczny okres w dziejach Ziemi Jędrzejowskiej, podobnie jak i całego kraju, okres straszliwego terroru i bezwzględnej eksterminacji oraz brutalnej eksploatacji ludności polskiej przez hitlerowskiego okupanta, a jednocześnie okres bohaterskiej walki patriotów w obronie zagrożonego bytu narodu i o wyzwolenie Polski. Siły lewicy społecznej w Jędrzejowskiem, podobnie jak i na innych terenach, walkę tę ściśle łączyły z walką o nowy kształt ustrojowy Polski.

Już we wrześniu 1939 roku okupant zaczął stosować terror, dążąc do złamania oporu i woli miejscowej ludności. Rozstrzelano kilku mieszkańców Jędrzejowa (na rynku przed apteką) i wprowadzono godzinę policyjną. Rozpoczęły się masowe aresztowania i wywózki młodzieży na roboty do Rzeszy, bezwzględna eksploatacja wsi poprzez siłą ściągane kontyngenty zboża, mięsa, mleka, za które okupant płacił przede wszystkim wódką, co w jego planach miało doprowadzić do degeneracji ludności polskiej. Jednocześnie niszczył on polskie szkolnictwo, zamykając szkoły średnie ogólnokształcące i usuwając ze szkół podstawowych przedmioty o walorach patriotyczno-wychowawczych.

Po chwilowym wstrząsie i apatii, wywołanej przegraną kampanią wrześniową, poczynania niemieckich faszystów spotkały się z żywiołowym oporem ludności Ziemi Jędrzejowskiej. Wkrótce patrioci przystąpili do tworzenia podziemnych organizacji ruchu oporu, który zataczał coraz to szersze kręgi. Bardzo wcześnie i licznie przystąpili do ruchu oporu jędrzejowscy nauczyciele, głównie wychowankowie miejscowego Seminarium Nauczycielskiego, którzy w podziemiu kontynuowali działalność związkową w szeregach tzw. Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Obejmowała ona swą siatką niemal cały powiat. Tajne nauczanie dzieci i młodzieży na konspiracyjnych kompletach wszystkich szczebli nauczania (od podstawowego do uniwersyteckiego) było odpowiedzią na eksterminacyjną politykę okupanta, zmierzającą do zniszczenia nauki i kultury polskiej.

Od późnej jesieni 1939 roku zaczęły powstawać tajne komplety nauczania na poziomie podstawowym, w których przeciętnie uczestniczyło w ciągu roku około 1300 dzieci w Jędrzejowie i powiecie. Kompletami (około 100) kierowali doświadczeni nauczyciele. Początkowo Stanisław Bogacz, a później Czesław Tyszkiewicz. Kiedy jesienią 1939 roku hitlerowcy zamknęli szkoły średnie ogólnokształcące, jako „zbędne dla narodu niewolników”, dyrektor Liceum w Jędrzejowie dr Antoni Artymiak, zaczął organizować komplety tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej, w których zajęcia, nie bacząc na grożące niebezpieczeństwo, prowadziło kilkunastu nauczycieli. Dzięki ich wysiłkowi i poświęceniu w niezwykłych warunkach okupacyjnych świadectwa dojrzałości uzyskało 40 młodych ludzi. Na szczególne podkreślenie zasługuje utworzenie z inicjatywy profesorów poznańskich w 1943 roku filii tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich. Na tajnych kompletach w Jędrzejowie i Nawarzycach, wykładów z historii, prawa, filozofii i filologii polskiej słuchało kilkunastu jędrzejowskich maturzystów. Tajne nauczanie, w którym bezpośredni udział brało ponad 200 nauczycieli oraz ponad 1400 dzieci i młodzieży, stanowi chlubną kartę nauczycieli Ziemi Jędrzejowskiej.

Podobnie jak nauczyciele, w zorganizowany sposób do walki z terrorem hitlerowskim przystąpili kolejarze, wśród których w Jędrzejowie i Sędziszowie od początku okupacji działał konspiracyjny Związek Zawodowy Kolejarzy. Prowadził on wśród braci kolejarskiej akcję samopomocy, a jednocześnie organizował przerzuty prasy konspiracyjnej, broni i ludzi różnych organizacji podziemia. Współdziałanie kolejarzy ze zbrojnymi organizacjami konspiracyjnymi poważnie ułatwiało dezorganizację hitlerowskiego transportu i przynosiło poważne efekty, o czym będzie jeszcze mowa w dalszej części niniejszego opracowania.

Po krótkiej przerwie, spowodowanej działaniami wojennymi i wstrząsem wywołanym zajęciem kraju przez hitlerowców, jędrzejowscy socjaliści i komuniści odnowili swe kontakty. Po pewnym czasie nawiązali oni łączność z kierownictwem organizacji „Młot i Sierp” w Warszawie. Z inicjatywy dra Kwarty, w jego mieszkaniu przy ul. Wodzisławskiej, odbyło się wczesną wiosną 1941 roku zebranie z udziałem m. in. samego inicjatora, inż. Jerzego Wojciechowskiego, Antoniego Patrzałka, Władysława Jureczki, Wacława Zielonki i Mariana Kubickiego. Na zebraniu tym powołano do życia kilkunastoosobową komórkę „Młota i Sierpa” w Jędrzejowie. Niebawem organizacja działała także w Przyłęku i Ciernie, gdzie aktywnym jej członkiem był Edward Hatys - kierownik miejscowej szkoły. Kontakt jędrzejowskich „młotowców” z Warszawą utrzymywał niezmordowany działacz chłopski, Marian Kubicki. „Młotowcy” głosili nie tylko konieczność podjęcia czynnej walki z wrogiem, lecz także i tę podstawową prawdę, że Związek Radziecki jest przyjacielem polskich mas pracujących i że Polska odzyska niepodległość właśnie dzięki jego zwycięstwu nad faszyzmem w przyszłej - nieuchronnej ich zdaniem - wojnie niemiecko - radzieckiej. Dlatego też po napaści hitlerowców na ZSRR zorganizowali oni grupę sabotażową, która planowała podjęcie akcji na kolei. Jednakże aresztowania dokonane przez gestapo nie tylko pokrzyżowały te plany, lecz i rozbiły organizację. Za drutami obozów koncentracyjnych znaleźli się czołowi działacze jędrzejowskiego „Młota i Sierpa” - dr I. Kwarta, inż. J. Wojciechowski, M. Kubicki, Wł. Jureczko. Ten cios na pewien okres zahamował rozwój rewolucyjnego nurtu ruchu oporu w po w. jędrzejowskim. Opinię tę odnieść należy także do pierwszego okresu po powstaniu Polskiej Partii Robotniczej, kiedy początkowo działały tu tylko nieliczne komórki tej partii w Jędrzejowie, Ciernie i Zagajach. Dopiero później, zwłaszcza pod koniec 1943r.iw 1944r. sytuacja ta zaczęła ulegać szybszym zmianom.